Uzyskanie kredytu lub pożyczki na podstawie nieprawdziwych informacji może prowadzić do odpowiedzialności karnej. Nie chodzi wyłącznie o posługiwanie się sfałszowanymi dokumentami. Problem może dotyczyć również złożenia nierzetelnego pisemnego oświadczenia o zatrudnieniu, wysokości zarobków, źródle dochodu czy innych okolicznościach istotnych dla decyzji instytucji finansowej.
Takie zachowanie może wypełniać znamiona przestępstwa określonego w art. 297 Kodeksu karnego, potocznie nazywanego oszustwem kredytowym. Przestępstwo to jest zagrożone karą pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Nie oznacza to jednak, że każda osoba podejrzana o taki czyn musi trafić do więzienia. W zależności od okoliczności sprawy możliwe może być orzeczenie grzywny, kary ograniczenia wolności, a nawet warunkowe umorzenie postępowania karnego.
Na czym polega przestępstwo z art. 297 Kodeksu karnego?
Art. 297 § 1 k.k. penalizuje przedłożenie określonych dokumentów lub pisemnych oświadczeń w celu uzyskania wskazanego w ustawie finansowania, instrumentu płatniczego albo zamówienia publicznego.
Przepis obejmuje między innymi sytuacje, w których sprawca chce uzyskać dla siebie lub innej osoby:
- kredyt lub pożyczkę pieniężną;
- poręczenie lub gwarancję;
- akredytywę;
- dotację lub subwencję;
- potwierdzenie przez bank zobowiązania wynikającego z poręczenia lub gwarancji;
- podobne świadczenie pieniężne na określony cel gospodarczy;
- instrument płatniczy;
- zamówienie publiczne.
Ustawowy katalog jest szerszy niż samo uzyskanie kredytu bankowego. Jednocześnie nie każda pożyczka udzielana przez osobę prywatną automatycznie podlega art. 297 k.k. Konieczne jest ustalenie, czy finansowanie pochodziło od podmiotu objętego zakresem tego przepisu.
Z punktu widzenia odpowiedzialności karnej istotne jest nie tylko to, czy przedstawione informacje były prawdziwe, lecz także ich znaczenie dla uzyskania finansowania oraz cel działania osoby składającej dokumenty lub oświadczenia.
Jakie znamiona musi spełniać czyn z art. 297 § 1 k.k.?
Aby przypisać odpowiedzialność za oszustwo kredytowe, należy przeanalizować konkretne znamiona ustawowe. W praktyce szczególne znaczenie mają następujące elementy.
1. Cel uzyskania finansowania lub innego świadczenia
Sprawca musi działać w celu uzyskania dla siebie albo innej osoby jednego ze świadczeń wymienionych w przepisie. Nie ma zatem znaczenia wyłącznie to, kto formalnie składa wniosek. Odpowiedzialność może dotyczyć również osoby, która przedstawia nierzetelne dokumenty po to, aby korzyść uzyskał ktoś inny.
Cel działania ma istotne znaczenie przy ustalaniu, czy zachowanie było umyślne i czy można przypisać je konkretnej osobie.
2. Przedłożenie dokumentu lub pisemnego oświadczenia określonego rodzaju
Przepis wymienia cztery kategorie dokumentów:
- podrobione – takie, które zostały sporządzone w taki sposób, aby sprawiały wrażenie pochodzących od innej osoby lub uprawnionego wystawcy;
- przerobione – takie, których treść została bezprawnie zmieniona;
- poświadczające nieprawdę – zawierające nieprawdziwe informacje, w szczególności co do okoliczności, które dokument ma potwierdzać;
- nierzetelne – niewiarygodne lub niezgodne z rzeczywistością w zakresie istotnym dla sprawy.
Art. 297 § 1 k.k. obejmuje również nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania danego świadczenia.
Nie każde nieścisłe sformułowanie w dokumentacji automatycznie oznacza popełnienie przestępstwa. Konieczne jest zbadanie treści dokumentu, okoliczności jego sporządzenia, znaczenia informacji dla decyzji finansującego oraz zamiaru osoby, której zachowanie jest oceniane.
3. Istotne znaczenie informacji dla uzyskania finansowania
Nieprawdziwa informacja musi dotyczyć okoliczności o istotnym znaczeniu dla uzyskania finansowania lub innego świadczenia wskazanego w art. 297 § 1 k.k.
Może chodzić na przykład o wysokość dochodów, źródło zatrudnienia, rodzaj umowy, okres zatrudnienia, zobowiązania finansowe albo inne dane wpływające na ocenę zdolności kredytowej.
Nie wystarczy więc mechanicznie stwierdzić, że dokument zawierał błąd. Trzeba ustalić, czy dotyczył on informacji istotnej dla decyzji instytucji oraz czy spełnione zostały pozostałe przesłanki odpowiedzialności karnej.
Czy podrobienie zaświadczenia o zatrudnieniu może stanowić oszustwo kredytowe?
Tak. Jednym z typowych przykładów spraw dotyczących art. 297 § 1 k.k. jest przedłożenie bankowi lub innemu uprawnionemu podmiotowi podrobionego albo nierzetelnego zaświadczenia o zatrudnieniu i zarobkach w celu uzyskania kredytu lub pożyczki.
Podobne ryzyko może dotyczyć posługiwania się dokumentem dotyczącym umowy o pracę, zaświadczeniem o wysokości wynagrodzenia, dokumentacją księgową czy pisemnym oświadczeniem o osiąganych dochodach.
W zależności od ustalonych okoliczności zachowanie może prowadzić także do odpowiedzialności na podstawie innych przepisów Kodeksu karnego, na przykład dotyczących fałszerstwa dokumentu. Jeżeli okoliczności wskazują również na doprowadzenie innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, może pojawić się zagadnienie odpowiedzialności za oszustwo z art. 286 k.k.
Nie oznacza to, że każda sprawa automatycznie musi zostać zakwalifikowana z kilku przepisów. Ostateczna kwalifikacja prawna zależy od konkretnych faktów, roli poszczególnych osób, ich zamiaru oraz zgromadzonych dowodów.
Czy trzeba faktycznie uzyskać kredyt, aby odpowiadać z art. 297 k.k.?
Nie zawsze. Dla odpowiedzialności z art. 297 § 1 k.k. istotne jest przedłożenie określonego dokumentu lub nierzetelnego pisemnego oświadczenia w celu uzyskania świadczenia. Przepis nie uzależnia odpowiedzialności wyłącznie od tego, czy kredyt został ostatecznie przyznany i wypłacony.
Oznacza to, że odmowa udzielenia finansowania przez bank nie wyklucza sama w sobie odpowiedzialności karnej. Podobnie fakt, że dokument nie doprowadził do osiągnięcia zamierzonego rezultatu, nie rozstrzyga automatycznie o braku przestępstwa.
W każdej sprawie trzeba jednak ustalić, czy rzeczywiście doszło do zachowania opisanego w ustawie, czy dokument lub oświadczenie miały wymagany charakter, czy dotyczyły istotnych okoliczności oraz czy sprawca działał w wymaganym celu.
Czy spłacanie kredytu wyklucza przestępstwo?
Nie. Regularna spłata kredytu lub pożyczki nie wyklucza automatycznie odpowiedzialności z art. 297 § 1 k.k.
Jeżeli osoba uzyskała finansowanie, przedstawiając podrobione zaświadczenie o zatrudnieniu albo nierzetelne pisemne oświadczenie dotyczące istotnych okoliczności, późniejsze regulowanie rat nie powoduje samo przez się, że wcześniejsze zachowanie przestaje mieć znaczenie karne.
Trzeba rozróżnić dwie kwestie: odpowiedzialność za sposób uzyskania finansowania oraz późniejsze wykonywanie umowy. Są to odrębne zagadnienia.
Spłata zobowiązania może jednak mieć znaczenie dla oceny całej sprawy i wymiaru kary. Może przemawiać na korzyść oskarżonego, zwłaszcza jeżeli zobowiązanie zostało wykonane dobrowolnie, nie doszło do powstania szkody albo szkoda została naprawiona. Nie daje to jednak gwarancji łagodnego rozstrzygnięcia ani umorzenia postępowania.
Istotne są także inne okoliczności, w tym motywacja sprawcy, jego wcześniejszy sposób życia, zakres nieprawidłowości w dokumentacji, wysokość finansowania oraz zachowanie po ujawnieniu sprawy.
Jaka kara grozi za wyłudzenie kredytu lub pożyczki?
Zgodnie z art. 297 § 1 k.k. za opisane w nim zachowanie grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat. Takie samo zagrożenie karą przewiduje art. 297 § 2 k.k. dotyczący niepowiadomienia właściwego podmiotu o określonych zmianach lub sytuacjach, mimo ciążącego obowiązku.
Warto podkreślić, że ustawowe zagrożenie karą pozbawienia wolności nie oznacza, iż w każdej sprawie sąd musi orzec bezwzględne więzienie. Rodzaj i wysokość kary zależą od ustaleń faktycznych, stopnia winy, społecznej szkodliwości czynu oraz okoliczności obciążających i łagodzących.
Czy zamiast więzienia można orzec grzywnę lub ograniczenie wolności?
W określonych przypadkach tak. Jedną z możliwości jest zastosowanie art. 37a k.k.
Zgodnie z tym przepisem, jeżeli przestępstwo jest zagrożone wyłącznie karą pozbawienia wolności nieprzekraczającą 8 lat, a kara pozbawienia wolności wymierzona za konkretny czyn nie byłaby surowsza niż rok, sąd może zamiast niej orzec:
- karę ograniczenia wolności w wymiarze nie niższym niż 4 miesiące albo
- grzywnę w wysokości nie niższej niż 150 stawek dziennych.
Przepis przewiduje również ustawowe ograniczenia jego stosowania, dlatego nie jest to rozwiązanie dostępne automatycznie w każdej sprawie.
Ponieważ art. 297 § 1 k.k. przewiduje karę pozbawienia wolności do 5 lat, art. 37a k.k. może być rozważany, jeżeli spełnione są wszystkie warunki ustawowe. Decydujące znaczenie ma między innymi ocena, czy kara pozbawienia wolności za dany czyn nie byłaby surowsza niż rok.
W konsekwencji w odpowiednio uzasadnionej sprawie możliwe jest orzeczenie grzywny lub ograniczenia wolności zamiast kary pozbawienia wolności. Nie jest to jednak gwarantowane i wymaga oceny konkretnych okoliczności przez sąd.
Jakie okoliczności mogą przemawiać za łagodniejszą karą?
Przy ustalaniu kary znaczenie mogą mieć między innymi:
- dotychczasowa niekaralność i sposób życia sprawcy;
- incydentalny charakter zachowania;
- motywacja oraz okoliczności popełnienia czynu;
- zakres nieprawdziwych informacji i znaczenie dokumentu dla uzyskania finansowania;
- wysokość uzyskanego kredytu lub pożyczki;
- spłata zobowiązania i naprawienie ewentualnej szkody;
- zachowanie po ujawnieniu sprawy;
- postawa wobec pokrzywdzonego i przebieg postępowania.
Żaden z tych elementów samodzielnie nie przesądza o wyniku sprawy. Powinny być jednak odpowiednio przedstawione i poparte dowodami, jeżeli mogą przemawiać na korzyść oskarżonego.
Czy możliwe jest warunkowe umorzenie postępowania za czyn z art. 297 k.k.?
Tak. Warunkowe umorzenie postępowania karnego może być rozważane również w sprawie dotyczącej art. 297 § 1 k.k., ponieważ ustawowe zagrożenie za ten czyn nie przekracza 5 lat pozbawienia wolności.
Nie oznacza to jednak, że sąd zastosuje tę instytucję w każdej sprawie o oszustwo kredytowe. Konieczne jest spełnienie przesłanek określonych w art. 66 k.k.
Sąd może warunkowo umorzyć postępowanie, jeżeli łącznie:
- wina sprawcy i społeczna szkodliwość czynu nie są znaczne;
- okoliczności popełnienia czynu nie budzą wątpliwości;
- sprawca nie był karany za przestępstwo umyślne;
- jego postawa, właściwości i warunki osobiste oraz dotychczasowy sposób życia uzasadniają przypuszczenie, że mimo umorzenia będzie przestrzegał porządku prawnego, w szczególności nie popełni przestępstwa.
Warunkowe umorzenie nie jest tym samym co uniewinnienie. Sąd nie wydaje wówczas wyroku skazującego, ale postępowanie zostaje umorzone na okres próby, który wynosi od roku do 3 lat. Sąd może również nałożyć określone obowiązki, w tym obowiązek naprawienia szkody, jeśli zachodzą ku temu podstawy.
W praktyce znaczenie może mieć między innymi to, czy czyn miał charakter incydentalny, jaka była skala nieprawidłowości, czy zobowiązanie zostało spłacone oraz czy istnieją podstawy do pozytywnej prognozy kryminologicznej. Spłata kredytu może być ważnym argumentem, ale nie zastępuje pozostałych przesłanek ustawowych.
Czy można uniknąć kary na podstawie art. 297 § 3 k.k.?
Art. 297 § 3 k.k. przewiduje szczególne rozwiązanie, zgodnie z którym sprawca czynu określonego w § 1 nie podlega karze, jeżeli przed wszczęciem postępowania karnego dobrowolnie zapobiegł wykorzystaniu określonego w tym przepisie wsparcia finansowego lub instrumentu płatniczego, zrezygnował z dotacji lub zamówienia publicznego albo zaspokoił roszczenia pokrzywdzonego.
To odrębna instytucja od warunkowego umorzenia postępowania. Jej zastosowanie wymaga spełnienia ustawowych warunków, w tym odpowiedniego zachowania sprawcy przed wszczęciem postępowania karnego.
Nie każda spłata kredytu dokonana na dowolnym etapie sprawy automatycznie prowadzi do niekaralności. Istotny jest moment i charakter działania, rodzaj świadczenia oraz to, czy zostały spełnione przesłanki wskazane w przepisie. Dlatego przed podjęciem działań w tym zakresie warto przeanalizować dokumentację i sytuację procesową.
Art. 297 k.k. a art. 286 k.k. – czy to to samo?
Nie. Choć oba przepisy mogą pojawiać się w sprawach dotyczących uzyskiwania pieniędzy na podstawie nieprawdziwych informacji, opisują różne zachowania.
Art. 297 k.k. dotyczy przede wszystkim przedłożenia określonych nierzetelnych lub fałszywych dokumentów albo pisemnych oświadczeń w celu uzyskania świadczenia wymienionego w ustawie. W przypadku tego przestępstwa nie jest konieczne wykazanie, że kredyt rzeczywiście został wypłacony lub że pokrzywdzony poniósł stratę w wysokości odpowiadającej kwocie finansowania.
Art. 286 § 1 k.k. dotyczy natomiast oszustwa, czyli doprowadzenia innej osoby do niekorzystnego rozporządzenia mieniem w celu osiągnięcia korzyści majątkowej, między innymi przez wprowadzenie jej w błąd.
W określonych sprawach jedno zachowanie może być analizowane z perspektywy obu przepisów, ale wymaga to odrębnego ustalenia wszystkich znamion każdego z przestępstw. Nie można zakładać, że każde przedłożenie nieprawdziwego zaświadczenia oznacza automatycznie popełnienie także oszustwa z art. 286 k.k.
Czy warto skorzystać z pomocy adwokata w sprawie z art. 297 k.k. ?
Sprawy dotyczące art. 297 k.k. często wymagają szczegółowej analizy wniosku kredytowego, zaświadczeń, oświadczeń, dokumentacji finansowej, korespondencji z bankiem lub pożyczkodawcą oraz sposobu uzyskania i wykorzystania finansowania.
Istotne może być ustalenie, kto sporządził dokument, kto go przedłożył, czy osoba podejrzana wiedziała o nieprawdziwych informacjach, jaką rolę odegrały one w procedurze finansowania i jaki był rzeczywisty cel działania. Warto również zbadać, czy zachowanie rzeczywiście wyczerpuje znamiona zarzucanego czynu oraz czy zachodzą przesłanki zastosowania łagodniejszej odpowiedzialności lub zakończenia sprawy bez wyroku skazującego.
Pomoc obrońcy może obejmować analizę materiału dowodowego, ocenę kwalifikacji prawnej, przygotowanie stanowiska procesowego, reprezentację w postępowaniu przygotowawczym i przed sądem, a także przedstawienie argumentów przemawiających za zastosowaniem art. 37a k.k., warunkowym umorzeniem postępowania lub innych rozwiązań dopuszczalnych w konkretnej sprawie.
Sprawa o wyłudzenie kredytu lub pożyczki? Skorzystaj z pomocy Kancelarii Adwokackiej Adwokata Michała Pisarka
Jeżeli postawiono Ci zarzut dotyczący uzyskania kredytu lub pożyczki na podstawie nieprawdziwych dokumentów albo oświadczeń, nie warto zakładać, że jedynym możliwym rezultatem jest kara pozbawienia wolności.
Każda sprawa wymaga indywidualnej analizy. Znaczenie mają zarówno okoliczności uzyskania finansowania, jak i późniejsze zachowanie, spłata zobowiązania, dotychczasowa karalność oraz możliwość zastosowania instytucji przewidzianych w Kodeksie karnym.
Kancelaria Adwokacka Adwokata Michała Pisarka oferuje pomoc prawną w sprawach karnych, w tym dotyczących zarzutów oszustwa kredytowego i posługiwania się nierzetelnymi dokumentami. Wczesna analiza sytuacji pozwala ocenić możliwe kierunki obrony i dobrać działania do okoliczności konkretnej sprawy.
Skontaktuj się z kancelarią, aby omówić swoją sytuację i ustalić, jakie rozwiązania prawne mogą być dostępne.
Artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej w indywidualnej sprawie. Ocena odpowiedzialności karnej wymaga analizy konkretnych okoliczności oraz aktualnego stanu prawnego.